Obezite: Tanım ve Epidemiyoloji

Obezite, günümüzde tüm dünyada ve ülkemizde hızla artan bir sağlık sorunu haline gelmiştir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından “21. yüzyılın vebası ya da pandemisi” olarak tanımlanan obezite, yalnızca estetik bir problem değil, aynı zamanda birçok ciddi sağlık sorununa yol açan kompleks bir hastalıktır. Tip 2 diyabet, kardiyovasküler hastalıklar, uyku apnesi, bazı kanser türleri ve depresyon gibi birçok hastalığın gelişiminde önemli risk faktörü olarak karşımıza çıkmaktadır.
Obezite, Dünya Sağlık Örgütü’nün tanımına göre vücutta fiziksel, ruhsal ve sosyal sağlığı bozacak şekilde normalden fazla yağ birikimi olarak tanımlanan kronik bir hastalıktır. Bu durum, enerji alımı ile enerji harcaması arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkar ve genetik, çevresel, metabolik ve davranışsal faktörlerin karmaşık etkileşiminden kaynaklanır.
Vücut Kitle İndeksi (VKİ), obezitenin değerlendirilmesinde en yaygın kullanılan parametredir. VKİ = Ağırlık (kg) / Boy² (m²) formülü ile hesaplanır.
Dünya Sağlık Örgütü sınıflandırmasına göre
VKİ 18,5-24,9 kg/m² normal ağırlık,
25-29,9 kg/m² fazla kilolu,
30-34,9 kg/m² Sınıf I obezite (hafif),
35-39,9 kg/m² Sınıf II obezite (orta),
40 kg/m² ve üzeri ise Sınıf III obezite (ağır/morbid obezite)
50 kg/m² üzeri süper obezite olarak adlandırılmaktadır. (Bir tablo yapılabilir ve hesaplama aracı eklenebilir)
Bel Çevresi: Yağ dağılımının bir göstergesi olarak önemlidir. Karın içi (visseral) yağlanma, metabolik sendrom ve kardiyovasküler hastalık riskini artırır. Erkeklerde >102 cm, kadınlarda >88 cm bel çevresi artmış risk anlamına gelir.
Obezite, birçok ciddi sağlık sorunu ile ilişkilidir. Tip 2 diyabet riski obez bireylerde 3-7 kat artarken, kardiyovasküler hastalık riski 2-3 kat artar. Uyku apnesi, gastroözofageal reflü hastalığı, non-alkolik yağlı karaciğer hastalığı, safra taşları, osteoartrit, bazı kanser türleri (kolon, meme, endometrium kanseri) ve depresyon gibi psikiyatrik bozukluklar da obezite ile güçlü ilişki gösterir. Bu komorbidite kavramı, obezitenin tedavisinde multidisipliner yaklaşımın gerekliliğini ortaya koymaktadır
Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, dünya genelinde obezite prevalansı 1975’ten bu yana üç katına çıkmıştır. 2016 yılında 18 yaş üzeri 1,9 milyar yetişkin fazla kilolu, bunların 650 milyonu obez durumda bulunmaktadır. Çocukluk çağı obezitesi de alarm verici boyutlara ulaşmış, 5-19 yaş grubunda obezite prevalansı %4’ten %18’e yükselmiştir. Bu durum, obeziteyi küresel bir sağlık krizi haline getirmiştir.
Türkiye’de obezite prevalansı, OECD ülkeleri arasında en yüksek oranlardan birine sahiptir. Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2019 verilerine göre, 19 yaş üzeri yetişkinlerde obezite prevalansı %32,1’dir. Bu oran kadınlarda %36,9, erkeklerde %27,3’tür. Özellikle kadınlarda obezite oranının yüksek olması, sosyokültürel faktörler, hormonal değişiklikler ve yaşam tarzı faktörleri ile ilişkilendirilmektedir. Çocukluk çağı obezitesi de ülkemizde önemli bir sorun olmaya devam etmektedir.
Türkiye’de obezite ile mücadele kapsamında “Türkiye Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Programı” başlatılmış, okullarda beslenme eğitimleri verilmekte, şekerli içeceklere ek vergi uygulanmaktadır. Ekonomik açıdan değerlendirildiğinde, obezite tedavi maliyetleri ülkemizde yıllık 3,5 milyar TL’yi aşmaktadır. İş gücü kaybı, erken emeklilik ve sağlık harcamaları göz önünde bulundurulduğunda, toplam ekonomik yük çok daha yüksek boyutlara ulaşmaktadır. Bu nedenle obezite tedavisine yapılan yatırımların uzun vadede maliyet-etkin olduğu kanıtlanmıştır.

Dünya genelinde obezite prevalansı 1975’ten bu yana üç kat artmış, 2016 yılında 1.9 milyar yetişkinin fazla kilolu, 650 milyon yetişkinin obez olduğu rapor edilmiştir. Bu artışın temel nedenleri arasında sedanter yaşam tarzı, işlenmiş gıda tüketiminin artması, porsiyon büyüklüklerindeki artış ve genetik yatkınlık yer almaktadır. Obezitenin sosyal ve ekonomik etkileri, sağlık sistemi üzerindeki yükü ile birlikte değerlendirildiğinde, küresel bir halk sağlığı sorunu haline geldiği açıkça görülmektedir.